Ղարաբաղյան շարժման ընդլայնումը

Ղարաբաղյան շարժման ընդլայնումը/117

ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Բացատրի՛ր և բնութագրի՛ր
• Իգոր Մուրադյան • Սիլվա Կապուտիկյան • Զորի Բալայան • Վաչե Սարուխանյան • Ալեքսան Հակոբյան
• Աշոտ Մանուչարյան • Բաբկեն Արարքցյան • Դավիթ Վարդանյան • Լևոն Տեր-Պետրոսյան • Համբարձում Գալստյան
• Ռաֆայել Ղազարյան • Սամսոն Ղազարյան • Սամվել Գևորգյան • Վազգեն Մանուկյան • Վանո Սիրադեղյան
• Կարեն Դեմիրճյան • Սուրեն Հարությունյան • «Ղարաբաղ» կոմիտե • հատուկ դրություն • պարետային ժամ

• Իգոր Մուրադյան – հասարակական գործիչ, Ղարաբաղյան շարժման նախաձեռնողներից։
• Սիլվա Կապուտիկյան – նշանավոր բանաստեղծուհի, ազգային հարցերում ակտիվ։
• Զորի Բալայան – գրող, հրապարակախոս, շարժման գաղափարական առաջնորդներից։
• Վաչե Սարուխանյան – հասարակական գործիչ, շարժման կազմակերպիչներից։
• Ալեքսան Հակոբյան – «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ։
• Աշոտ Մանուչարյան – քաղաքական գործիչ, հետագայում նաև պետական պաշտոնյա։
• Բաբկեն Արարքցյան – կոմիտեի անդամ, հետագայում ԱԺ նախագահ։
• Դավիթ Վարդանյան – հասարակական գործիչ։
• Լևոն Տեր-Պետրոսյան – կոմիտեի անդամ, հետագայում ՀՀ առաջին նախագահ։
• Համբարձում Գալստյան – կոմիտեի անդամ, քաղաքական գործիչ։
• Ռաֆայել Ղազարյան – գիտնական, հասարակական գործիչ։
• Սամսոն Ղազարյան – կոմիտեի անդամ։
• Սամվել Գևորգյան – կոմիտեի անդամ։
• Վազգեն Մանուկյան – կոմիտեի անդամ, հետագայում վարչապետ։
• Վանո Սիրադեղյան – կոմիտեի անդամ, գրող, քաղաքական գործիչ։
• Կարեն Դեմիրճյան – ՀԽՍՀ ԿԿ առաջին քարտուղար, հեռացվեց շարժման ճնշման ներքո։
• Սուրեն Հարությունյան – Դեմիրճյանի փոխարինող, նոր առաջին քարտուղար։
• «Ղարաբաղ» կոմիտե – շարժման կազմակերպչական մարմին, առաջնորդում էր պայքարը։
• Հատուկ դրություն – արտակարգ իրավական ռեժիմ, սահմանափակումներով։
• Պարետային ժամ – սահմանափակում քաղաքացիների տեղաշարժի և հավաքների վրա։

ՀԻՄՆԱԿԱՆ Ա2
ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ
ա. Ներկայացրո՛ւ։ Ի՞նչ հետևանքներ ունեցավ Սպիտակի երկրաշարժը։
Սպիտակի երկրաշարժի հետևանքով զոհվեց ավելի քան 25.000 մարդ, հարյուր հազարավոր մարդիկ դարձան անօթևան, երկրի տարածքի 1/3-ը ավերվեց, Հայաստանը կրեց տնտեսական ահռելի վնասներ։ Օգնություն ցուցաբերեցին շուրջ 120 պետություններ և սփյուռքը, սակայն աղետի գոտու ամբողջական վերականգնումը չիրականացվեց։
բ. Բացատրի՛ր։ Ի՞նչ քայլեր կատարվեցին Շարժումն առաջնորդելու նպատակով։
Շարժումը համակարգելու համար ստեղծվեց «Ղարաբաղ» կոմիտե։ 1988 թ. մայիսին կոմիտեի կազմը վերանայվեց և դարձավ 11 հոգանոց։ Կոմիտեն համակարգում էր հանրահավաքները և ներկայացնում շարժման քաղաքական պահանջները։
գ. Վերլուծի՛ր։ Ինչպե՞ս էր ընթանում ներքաղաքական պայքարը Շարժման և Կոմուսի միջև։
Կոմիտեն պահանջում էր Հայաստանի և ԼՂ միավորում, սակայն ԽՍՀՄ իշխանությունները մերժում էին այդ որոշումները։ Հանրահավաքները շարունակաբար ուժեղանում էին, իսկ ի վերջո Հայաստանում հայտարարվեց պարետային ժամ և հատուկ դրություն՝ շարժումը զսպելու նպատակով։
ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ
ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ
1. Ճանաչի՛ր ազդեցությունը։ Ինչո՞վ էր պայմանավորված «Ղարաբաղ» կոմիտեի ստեղծումը։
Կոմիտեն ստեղծվեց շարժումը կազմակերպելու և առաջնորդելու անհրաժեշտությամբ։
2. Ընդհանրացրո՛ւ։ Ի՞նչ գործողությունների միջոցով էր Շարժումը ստիպում իշխանություններին կատարելու իր պահանջները։
Շարժումը ճնշում էր իշխանություններին հանրահավաքներով, քաղաքական պահանջներով և հասարակական ակտիվությամբ։
3. Գնահատի՛ր։ Ինչո՞ւ է Սպիտակի երկրաշարժը որակվում աղետալի և ավերիչ։
Շարժումը ճնշում էր իշխանություններին հանրահավաքներով, քաղաքական պահանջներով և հասարակական ակտիվությամբ։

ՊԱՏՃԱՌ ԵՎ ՀԵՏԵՎԱՆՔ
• Արտակարգ դրություն մտցնելով՝ Հայաստանում արգելվեցին հանրահավաքներն ու ցույցերը, փողոցները լցվեցին ԽՍՀՄ զինվորներով, ռազմական տեխնիկայով։ Երկրում սահմանվեց պարետային ժամ։
Ինչո՞ւ ԽՍՀՄ իշխանությունները ձեռնարկեցին այդ ծայրահեղ քայլը։ Ըստ քեզ՝ արդյո՞ք կային Շարժման դեմ
պայքարի այլ միջոցներ։ Եթե այդ օրերին լինեիր Շարժման ղեկավարներից, ի՞նչ կառաջարկեիր որպես արձագանք ԽՍՀՄ իշխանության գործողություններին։ Պատասխանդ հիմնավորի՛ր՝ նկատի ունենալով այն ժամանակի հնարավորությունները և իրողությունները

М.Зощенко. Аристократка.

26.04-29.04

Михаил Зощенко — русский писатель, известный своими сатирическими и юмористическими рассказами. Он родился в 1894 году и писал о повседневной жизни простых людей, показывая их недостатки с иронией и добрым юмором.

Его произведения отличаются простым, разговорным языком и точными наблюдениями за человеческим поведением. Среди самых известных рассказов — «Аристократка», «Баня», «Ёлка».

Несмотря на популярность, в его жизни были трудные периоды: его критиковали и запрещали печататься. Умер писатель в 1958 году, но его произведения до сих пор читают и изучают в школе.

Рассказы Михаила Зощенко — произведения, в которые влюблены тысячи мальчишек и девчонок всех возрастов. В них описаны различные истории, где дети становятся центральными героями действия. Добрый юмор автора направлен на то, чтобы помочь детям исправить свои недостатки, стать смелее, решительнее, самостоятельнее. Читайте рассказы М. Зощенко, если желаете ненавязчиво объяснить детям, что такое добро и зло, как себя вести в обществе, как найти друга и не потерять дружбу из-за глупых промахов.

«Аристократка»

Какова главная мысль рассказа Зощенко «Аристократка»?

Зощенко хотел показать необразованность и невоспитанность советского общества, его мещанскую сущность с претензией на аристократизм и интеллигентность при отсутствии элементарных знаний о том, как вести себя в обществе.

«История болезни»

«Баня»

«Обезьяний язык»

«Бабушкин подарок»

«Не надо врать»

«Ученая обезьянка»

Ազատության, ազգային ինքնության և պետականության պահպանման համար մղվող պայքարում կնոջ դերը միշտ եղել է կարևոր և բազմակողմանի։ Նա ոչ միայն ընտանիքի պահապանն է, այլ նաև ազգի ոգու կրողը, որը կարող է ազդել պատմության ընթացքի վրա։ Այս միտքը կարելի է հիմնավորել թե՛ գեղարվեստական, թե՛ պատմական օրինակներով։

Միքայել Նալբանդյանի «Իտալացի աղջկա երգը» ստեղծագործության մեջ կինը հանդես է գալիս որպես ոգեշնչող ուժ։ Թեպետ նա չի մասնակցում անմիջական մարտերին, սակայն իր գործերով և խոսքերով նպաստում է պայքարին։ Աղջիկը իր ձեռքով պատրաստում է դրոշը, գիշերները չի քնում և այն «արտասուքով լվանում է», ինչն ապացուցում է նրա խոր նվիրվածությունն ու հայրենասիրությունը։ Նա իր եղբորը հորդորում է գնալ պատերազմ՝ փրկելու հայրենիքը, և նշում է, որ մահը բոլորի համար անխուսափելի է, բայց ամենապատվավորն այն է, երբ մարդ զոհվում է իր ազգի ազատության համար։ Այստեղ կինը դառնում է ոչ թե «թույլ էակ», այլ ուժեղ ոգի ունեցող անձ, որը կարողանում է ներշնչել պայքարի գաղափարը։

Պատմական իրականությունում կնոջ դերը երբեմն ավելի մեծ է եղել՝ հասնելով մինչև պետության պաշտպանություն և ղեկավարում։ Դրա վառ օրինակն է Փառանձեմ թագուհին։ Երբ Արշակ II-ը ձերբակալվեց, նա չկորցրեց իր կամքն ու խիզախությունը։ Փառանձեմը ամրացավ Արտագերս ամրոցում և կազմակերպեց երկրի պաշտպանությունը՝ երկար ժամանակ դիմադրելով պարսկական զորքերին։ Նա նաև դիվանագիտական քայլեր կատարեց՝ իր որդուն ուղարկելով Հռոմ օգնություն ստանալու նպատակով։ Այս փաստերը ցույց են տալիս, որ նա ոչ միայն քաջ էր, այլև խելացի և հեռատես առաջնորդ։ Չնայած նրան, որ վերջում նա զոհվեց, նրա պայքարը նպաստեց հայկական պետականության պահպանմանը։

Այս երկու օրինակները ապացուցում են, որ կինը կարող է ունենալ տարբեր դերեր՝ կախված ժամանակից և իրավիճակից։ Նա կարող է լինել ոգեշնչող, ինչպես Նալբանդյանի հերոսուհին, կամ իրական պայքարի առաջնորդ, ինչպես Փառանձեմ թագուհին։ Երկու դեպքում էլ նրա դերը հիմնված է հայրենասիրության, անձնազոհության և ուժեղ կամքի վրա։

Եզրափակելով՝ կարելի է ասել, որ կնոջ մասնակցությունը ազգային պայքարին անփոխարինելի է։ Նա կարող է պայքարել թե՛ խոսքով, թե՛ գործով, և հաճախ հենց նրա հավատն ու նվիրվածությունն են դառնում հաղթանակի հիմքը։

Հայաստանի Հանրապետությունը կայացման ճանապարհին

Հայաստանի Հանրապետությունը կայացման ճանապարհին/էջ 124

ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Բացատրի՛ր և բնութագրի՛ր

• Կոմուս – ԽՍՀՄ կոմունիստական կուսակցություն, որը մինչև 1990-ականները ուներ քաղաքական մենաշնորհ Հայաստանում։
• Քաղաքական մենաշնորհ – իրավիճակ, երբ միայն մեկ կուսակցություն ունի իշխանության բոլոր լծակները։
• Օրենսդիր – իշխանության ճյուղ, որը ներկայացնում է Գերագույն խորհուրդը։
• Գործադիր – իշխանության ճյուղ, որը ներկայացնում է կառավարությունը։
• Բանակաշինություն – ազգային բանակի ստեղծման և ամրապնդման գործընթաց։
• Միջկուսակցական պայքար – քաղաքական կուսակցությունների միջև մրցակցություն և հակասություններ։
• Սահմանադրություն – պետության հիմնական օրենքը, որը սահմանում է կառավարման կարգը։
• Կիսանախագահական և խորհրդարանական համակարգեր – կառավարման ձևեր, որտեղ իշխանությունը բաշխվում է նախագահի և խորհրդարանի միջև տարբեր հարաբերակցությամբ։
• Դատական եռաստիճան համակարգ – դատական իշխանության կառուցվածք՝ առաջին ատյան, վերաքննիչ և վճռաբեկ դատարաններ։
• Սահմանադրական դատարան – պետական մարմին, որը վերահսկում է Սահմանադրության պահպանումը։
• Ազգային օրենսդրություն – պետության օրենքների ամբողջություն, որը ձևավորվում է անկախության պայմաններում։
• Արդյունաբերական շղթա – ԽՍՀՄ միասնական արտադրական ցանց, որի մաս էր Հայաստանը։
• Պլանային տնտեսություն – տնտեսական համակարգ, որտեղ արտադրությունն ու բաշխումը որոշվում են պետական պլանով։
• Ազատ շուկայական հարաբերություններ – տնտեսական համակարգ, որտեղ արտադրությունն ու առևտուրը կարգավորվում են շուկայի օրենքներով։
• Սեփականաշնորհում – պետական ունեցվածքի փոխանցում մասնավոր սեփականության։
• Էներգետիկ ճգնաժամ – վառելիքի և էներգիայի սուր պակաս, որը խանգարում էր տնտեսության բնականոն գործունեությանը։
• Աղետի գոտի – Սպիտակի երկրաշարժից տուժած տարածքներ։
• «Նաիրիտ» գործարան – Հայաստանի քիմիական արդյունաբերության խոշոր ձեռնարկություն։
• Մեծամորի ատոմակայան – Հայաստանի ատոմակայան, որը վերագործարկվեց 1995 թ․ էներգետիկ ճգնաժամը հաղթահարելու նպատակով։

ՀԻՄՆԱԿԱՆ
ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ
ա. Ներկայացրո՛ւ։ Ի՞նչ տեսք ուներ Հայաստանի կառավարման համակարգը նախագահի պաշտոնի հիմնադրումից ի վեր։ Ի՞նչ արդյունք ունեցան առաջին նախագահական ընտրությունները։
Նախագահի պաշտոնի հիմնադրումից հետո Հայաստանի կառավարման համակարգը դարձավ իշխանության ճյուղերի բաժանմամբ՝ օրենսդիր իշխանությունը ներկայացնում էր Գերագույն խորհուրդը, գործադիրը՝ կառավարությունը, իսկ նոր ստեղծված նախագահի ինստիտուտը դարձավ պետության ղեկավար։ Առաջին նախագահական ընտրությունները կայացան 1991 թ․ հոկտեմբերի 16-ին, և վեց թեկնածուներից առաջին նախագահ ընտրվեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանը՝ ստանալով 83% ձայն։
բ. Բացատրի՛ր։ Ի՞նչ քայլեր արվեցին պետական համակարգի ստեղծման ու զարգացման ուղղությամբ։
Կայացվեց ազգային բանակի ստեղծման որոշումը, որի առաջին նախարար նշանակվեց Վազգեն Սարգսյանը։ 1992 թ․ հունվարի 28-ին ընդունվեց ՀՀ ԶՈւ ստեղծման մասին որոշումը։ Պետական կարգի կազմակերպման կարևոր քայլ էր Սահմանադրության մշակումն ու ընդունումը 1995 թ․ հուլիսի 5-ին՝ համաժողովրդական հանրաքվեի արդյունքում։ Հիմնադրվեց Սահմանադրական դատարանը, իսկ դատական համակարգը դարձավ եռաստիճան՝ առաջին ատյան, վերաքննիչ և վճռաբեկ դատարաններ։
գ. Վերլուծի՛ր։ ԽՍՀՄ փլուզումը ի՞նչ հետևանքներ թողեց Հայաստանի տնտեսական կյանքում:
Հայաստանի տնտեսությունը հայտնվեց լուրջ փորձությունների առաջ։ Պլանային տնտեսությունից հարկադրաբար անցում կատարվեց ազատ շուկայական հարաբերությունների։ Տեղի ունեցավ հողերի և արտադրության միջոցների սեփականաշնորհում։ Գյուղատնտեսությունը որոշ չափով աճ գրանցեց, սակայն արդյունաբերությունը չկարողացավ պահպանել ԽՍՀՄ շրջանի կարողությունները։ Դրան նպաստեցին արտաքին շրջափակումը, էներգետիկ ճգնաժամը, պատերազմը, ինչպես նաև ներքին խնդիրները՝ կոռուպցիա, չարաշահումներ և փորձի պակաս։

ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ
ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ
1. Ճանաչի՛ր ազդեցությունը։ Ինչո՞վ էին պայմանավորված Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական դժվարությունները։
Դժվարությունները պայմանավորված էին ԽՍՀՄ արդյունաբերական շղթայի քայքայմամբ, արտաքին շրջափակմամբ, էներգետիկ ճգնաժամով, պատերազմով, ինչպես նաև ներքին կառավարման սխալներով ու կոռուպցիայով։
2. Ընդհանրացրո՛ւ։ Ի՞նչ գործողությունների միջոցով էին Հայաստանում հաստատվում նոր պետական
կառավարման կարգերը։
Նոր պետական կարգերը հաստատվում էին նախագահի ինստիտուտի ստեղծմամբ, ազգային բանակի կազմավորմամբ, Սահմանադրության ընդունմամբ, դատական համակարգի ձևավորմամբ և ազգային խորհրդանիշների հաստատմամբ։
3. Գնահատի՛ր։ Ի՞նչ նշանակություն ուներ Կոմկուսի քաղաքական մենաշնորհի վերացումը։
Կոմկուսի մենաշնորհի վերացումը հնարավորություն տվեց հաստատել բազմակուսակցական համակարգ, ապահովել քաղաքական մրցակցություն և ժողովրդավարական զարգացում։ Դա հիմք ստեղծեց նոր պետական կառավարման համակարգի ձևավորման համար։

ՊԱՏՃԱՌ ԵՎ ՀԵՏԵՎԱՆՔ
• ԽՍՀՄ արտադրական միասնական ցանցի վերացման պատճառով Հայաստանում քիչ արտադրատեսակներ
կային, որ կարող էին մրցունակ լինել համաշխարհային շուկայում։ Որպես օրինակ կարելի է հիշատակել 1989 թ.
փակված և 1991 թ. վերագործարկված «Նաիրիտ» գործարանը։
Ի՞նչ էր ԽՍՀՄ արտադրական շղթան։ Կարո՞ղ ես պատկերացնել ու բացատրել դրա կառուցվածքը։ Ի՞նչ ես
կարծում՝ ինչո՞ւ այդ ցանցից առանձնացած երկրները արտադրատեսակների հարցում մրցունակության
խնդիր ունեին։ Արդյո՞ք այդպիսի տնտեսական կառուցվածքը ճիշտ կամ հարմար է որևէ պետության համար

Աշխարհագրություն – Թեստ

Ո՞րն է աշխարհի ամենամեծ մայրցամաքը։
A) Աֆրիկա
B) Ասիա
C) Եվրոպա

Հայաստանը գտնվում է՝
A) Եվրոպայում
B) Ասիայում
C) Աֆրիկայում

Ամենամեծ օվկիանոսը՝
A) Ատլանտյան
B) Խաղաղ
C) Հնդկական

Եղանակը դա՝
A) Երկարաժամկետ վիճակ
B) Կարճաժամկետ մթնոլորտային վիճակ
C) Ջերմաստիճան միայն

Կլիման դա՝
A) Օրվա եղանակ
B) Երկարաժամկետ եղանակային վիճակ
C) Միայն քամի

Ամենաերկար գետը՝
A) Ամազոն
B) Նեղոս
C) Վոլգա

Ամենամեծ լիճը՝
A) Բայկալ
B) Կասպից ծով
C) Վիկտորիա

Ամենաբարձր լեռը՝
A) Արարատ
B) Էվերեստ
C) Էլբրուս

Հասարակածը՝
A) Բաժանում է արևելք-արևմուտք
B) Բաժանում է հյուսիս-հարավ
C) Բաժանում է կիսագնդերը

Աշխարհագրական լայնությունը՝
A) Հյուսիս-հարավ դիրք
B) Արևելք-արևմուտք դիրք
C) Բարձրություն

Ամենաշատ բնակչություն ունեցող երկիրը՝
A) Հնդկաստան
B) Չինաստան
C) ԱՄՆ

Մայրցամաքը՝
A) Փոքր հողամաս
B) Մեծ հողային զանգված
C) Ջրային տարածք

Կղզին՝
A) Ջրով շրջապատված հող
B) Լեռ
C) Գետ

Թերակղզի՝
A) Լիովին ջրով շրջապատված
B) Մասամբ ջրով շրջապատված
C) Չունի ջուր

Ամենափոքր մայրցամաքը՝
A) Եվրոպա
B) Ավստրալիա
C) Անտարկտիդա

Ամենախորը խրամատը՝
A) Մարիանյան
B) Ատլանտյան
C) Հնդկական

Ռելիեֆը՝
A) Կլիմա
B) Մակերևույթի ձևեր
C) Ջուր

Հարթավայր՝
A) Բարձր լեռ
B) Հարթ տարածք
C) Խոր գետ

Լեռնաշղթա՝
A) Մի լեռ
B) Լեռների շարք
C) Գետ

Եվրոպայի ամենաերկար գետը՝
A) Դանուբ
B) Վոլգա
C) Ռեյն
Նեղոս գետը գտնվում է՝
A) Ասիա
B) Աֆրիկա
C) Եվրոպա

Անապատը՝
A) Շատ անձրև
B) Չոր տարածք
C) Սառը տարածք

Ամենամեծ անապատը՝
A) Սահարա
B) Գոբի
C) Կալահարի

Բնակչության խտությունը՝
A) Մարդկանց թիվ
B) Մարդկանց թիվ/տարածք
C) Տարածք

Միգրացիա՝
A) Տեղափոխություն
B) Ծնունդ
C) Աշխատանք

Սահարան գտնվում է՝
A) Եվրոպա
B) Աֆրիկա
C) Ասիա

Օվկիանոսը՝
A) Փոքր ջուր
B) Մեծ ջրային տարածք
C) Գետ

Ծովը՝
A) Օվկիանոսի մաս
B) Գետ
C) Լիճ

Ամենախոշոր կղզին՝
A) Գրենլանդիա
B) Մադագասկար
C) Իսլանդիա

Կլիմայական գոտի՝
A) Մարդկանց տարածք
B) Եղանակային պայմաններով տարածք
C) Քաղաք

Հայաստանը գտնվում է՝
A) Տրոպիկական գոտում
B) Բարեխառն գոտում
C) Սառը գոտում

Բնական ռեսուրս՝
A) Մարդու ստեղծած
B) Բնության պաշար
C) Շենք

Քարտեզը՝
A) Նկար
B) Երկրի փոքրացված պատկեր
C) Գիրք

Մասշտաբը՝
A) Գույն
B) Չափերի հարաբերություն
C) Քարտեզի անուն

Երկրի ձևը՝
A) Քառակուսի
B) Գունդանման
C) Եռանկյուն

Ղարաբաղյան շարժումը։ Անկախության նվաճումը: Ղարաբաղյան շարժման սկիզբը. ԼՂ-ն Ադրբեջանի կազմում

Սիրելի սովորողներ, խնդրում եմ ներբեռնել դասագիրքը:

ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄ։ ԱՆԿԱԽՈՒԹՅԱՆ ՆՎԱՃՈՒՄԸ/էջ 114

Ղարաբաղյան շարժման սկիզբը. ԼՂ-ն Ադրբեջանի կազմում

ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Բացատրի՛ր և բնութագրի՛ր
• Միխայիլ Գորբաչով • ԽՄԿԿ գլխավոր քարտուղար • համաշխարհային մրցակցություն • տնտեսական լճացում
• պետության պարտադրանք • «Վերակառուցման» քաղաքականություն • հումքային գոտի • ինքնավար մարզ
• արտագաղթ • ՀԽՍՀ • ԱԽՍՀ • քաղբյուրո • Սումգայիթ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ
ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ
ա. Ներկայացրո՛ւ։ Ինչպիսի՞ն էր դրությունը Լեռնային Ղարաբաղում Ադրբեջանի կազմում գտնվելու շրջանում։
Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի (ԼՂԻՄ) վիճակը Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմում բնութագրվում էր որպես համակարգված ճնշումների շրջան։ Ադրբեջանի իշխանությունները վարում էին հետևյալ քաղաքականությունը: Նպատակաուղղված կերպով փոփոխվում էր մարզի էթնիկ կազմը։ Խրախուսվում էր ադրբեջանցիների բնակեցումը և ստեղծվում էին պայմաններ, որ հայերը լքեն հայրենիքը: Չնայած բնական հարուստ պաշարներին, ԼՂԻՄ-ը տնտեսապես հետ էր մնում Ադրբեջանի մյուս շրջաններից։ Ներդրումները նվազագույն էին, իսկ արտադրված բարիքները հիմնականում ուղղվում էին Բաքու։ Սահմանափակվում էին կապերը Հայաստանի հետ, արգելվում էր հայոց պատմության դասավանդումը, և հետևողականորեն ոչնչացվում կամ յուրացվում էին հայկական պատմամշակութային կոթողները։
բ. Բացատրի՛ր։ Ինչպե՞ս տեղի ունեցավ Սումգայիթյան ոճրագործությունը։
Սումգայիթյան ողբերգությունը Ադրբեջանի պատասխանն էր Արցախահայության խաղաղ և սահմանադրական պահանջին։ Այն տեղի ունեցավ փետրվարի կեսերից, Սումգայիթում սկսվեցին հակահայկական հանրահավաքներ, որտեղ հնչում էին «Մահ հայերին» կոչերը։ Իշխանությունները կազմել էին հայերի հասցեների ցուցակները։
Փետրվարի 27-ին սկսվեցին զանգվածային ջարդերը, բնակարանների թալանը և բռնությունները։ Ոճրագործությունն աչքի էր ընկնում առանձնակի դաժանությամբ։ Քաղաքի ոստիկանությունը և տեղական իշխանությունները ոչ միայն չէին կանխում, այլև հաճախ ուղղորդում էին ամբոխին։ ԽՍՀՄ զորքերը քաղաք մտան միայն երեք օր անց, երբ հիմնական ոճիրն արդեն կատարված էր։
գ. Վերլուծի՛ր։ Ի՞նչ քաղաքականություն էր վարում ԽՍՀՄ իշխանությունը ԼՂ-ի հարցի շուրջ։ Կարծիքդ հիմնավորի՛ր օրինակներով:
ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանությունը (Միխայիլ Գորբաչովի գլխավորությամբ) վարում էր երկդիմի, անհետևողական և հաճախ հայակործան քաղաքականություն։ Սկզբնական շրջանում Կենտրոնը փորձում էր ներկայացնել, թե խնդիրը սոսկ տնտեսական է, այլ ոչ թե ազգային-քաղաքական։ Մոսկվան հաճախ հավասարության նշան էր դնում զոհի և ագրեսորի միջև։ Սումգայիթի դեպքերը որակվեցին որպես «խուլիգանական տարրերի» գործողություն, այլ ոչ թե պետական մակարդակով կազմակերպված ցեղասպանական ակտ։ Երբ խաղաղ հանրահավաքները չդադարեցին, Կենտրոնը դիմեց ուժի։
Օրինակ 1: 1988 թ. հուլիսին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը մերժեց ԼՂԻՄ-ի վերամիավորումը Հայաստանին՝ հղում անելով սահմանների անձեռնմխելիությանը։
Օրինակ 2: «Օղակ» գործողությունը (1991 թ.), երբ խորհրդային զորքերը ադրբեջանական ՄՕՆ-ի հետ համատեղ բռնի տեղահանեցին Արցախի տասնյակ հայկական գյուղերի բնակիչներին

ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ
ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ
1. Ճանաչի՛ր ազդեցությունը։ Ինչո՞վ էր պայմանավորված ԼՂԻՄ-ի դիմումը մերժելու ԽՍՀՄ իշխանությունների որոշումը։
1988 թվականի դեկտեմբերի 7-ի Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժը ոչ միայն խլեց տասնյակ հազարավոր կյանքեր և հողին հավասարեցրեց հանրապետության հյուսիսային քաղաքներն ու գյուղերը՝ պատճառելով հսկայական տնտեսական վնաս, այլև ստիպեց ժամանակավորապես փոխել Արցախյան շարժման առաջնահերթությունները՝ կենտրոնանալով աղետի գոտու փրկարարական աշխատանքների վրա։
2. Ընդհանրացրո՛ւ։ Ի՞նչ գործողությունների միջոցով էր Ադրբեջանի իշխանությունը ընդլայնում իր ազդեցությունը ԼՂԻՄ-ում ԽՍՀՄ տարիներին։
Այդուհանդերձ, Շարժումն առաջնորդելու և ավելի կազմակերպված հուն տեղափոխելու նպատակով ստեղծվեց «Ղարաբաղ» կոմիտեն, որը դարձավ ժողովրդի քաղաքական կամքի արտահայտողը, համակարգեց զանգվածային հանրահավաքներն ու գործադուլները և սկսեց ձևավորել այլընտրանքային իշխանության մարմիններ։
3. Գնահատի՛ր։ Ինչո՞ւ տեղի ունեցավ Սումգայիթյան ոճրագործությունը։
Ներքաղաքական պայքարն ընթանում էր խիստ լարված պայմաններում, որտեղ մի կողմից խորհրդային կոմունիստական ղեկավարությունը փորձում էր ուժային մեթոդներով, ձերբակալություններով և պարետային ժամի հաստատմամբ պահպանել իր դիրքերը, իսկ մյուս կողմից՝ ազգային-ժողովրդավարական ուժերը ձգտում էին ինքնորոշման և համակարգային փոփոխությունների։ Այս առճակատումն ի վերջո հանգեցրեց Խորհրդային Հայաստանի իշխանության թուլացմանը և ճանապարհ հարթեց 1990 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում նոր քաղաքական ուժերի հաղթանակի ու անկախության գործընթացի մեկնարկի համար։

ՊԱՏՃԱՌ ԵՎ ՀԵՏԵՎԱՆՔ
• Սումգայիթում ջարդարարներն ունեին գործողությունների կոնկրետ ծրագիր։ Նրանց ձեռքում էին հայերի բնակարանների ցուցակները։ Նրանք ունեին նաև համապատասխան գործիքներ։ Հեռախոսային կապն անջատված էր, անհասանելի էին ոստիկանության և շտապօգնության ծառայությունները։
Ըստ քեզ՝ ո՞ր շրջանակները և ինչպե՞ս են կազմակերպել Սումգայիթի ջարդերը։ Ինչո՞ւ նրանք դիմեցին այդ քայլին։ Ո՞րն էր նրանց նպատակը։ Ի՞նչ ես կարծում՝ կարո՞ղ էր ԽՍՀՄ իշխանությունը կանխել տեղի ունեցածը։ Հիմավորի՛ր՝ ինչո՞ւ։Սիրելի սովորողներ, խնդրում եմ ներբեռնել դասագիրքը:

ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄ։ ԱՆԿԱԽՈՒԹՅԱՆ ՆՎԱՃՈՒՄԸ/էջ 114

Ղարաբաղյան շարժման սկիզբը. ԼՂ-ն Ադրբեջանի կազմում

ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ
ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ
1. Ճանաչի՛ր ազդեցությունը։ Ինչո՞վ էր պայմանավորված ԼՂԻՄ-ի դիմումը մերժելու ԽՍՀՄ իշխանությունների որոշումը։
1988 թվականի դեկտեմբերի 7-ի Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժը ոչ միայն խլեց տասնյակ հազարավոր կյանքեր և հողին հավասարեցրեց հանրապետության հյուսիսային քաղաքներն ու գյուղերը՝ պատճառելով հսկայական տնտեսական վնաս, այլև ստիպեց ժամանակավորապես փոխել Արցախյան շարժման առաջնահերթությունները՝ կենտրոնանալով աղետի գոտու փրկարարական աշխատանքների վրա։
2. Ընդհանրացրո՛ւ։ Ի՞նչ գործողությունների միջոցով էր Ադրբեջանի իշխանությունը ընդլայնում իր ազդեցությունը ԼՂԻՄ-ում ԽՍՀՄ տարիներին։
Այդուհանդերձ, Շարժումն առաջնորդելու և ավելի կազմակերպված հուն տեղափոխելու նպատակով ստեղծվեց «Ղարաբաղ» կոմիտեն, որը դարձավ ժողովրդի քաղաքական կամքի արտահայտողը, համակարգեց զանգվածային հանրահավաքներն ու գործադուլները և սկսեց ձևավորել այլընտրանքային իշխանության մարմիններ։
3. Գնահատի՛ր։ Ինչո՞ւ տեղի ունեցավ Սումգայիթյան ոճրագործությունը։
Ներքաղաքական պայքարն ընթանում էր խիստ լարված պայմաններում, որտեղ մի կողմից խորհրդվվային կոմունիստական ղեկավարությունը փորձում էր ուժային մեթոդներով, ձերբակալություններով և պարետային ժամի հաստատմամբ պահպանել իր դիրքերը, իսկ մյուս կողմից՝ ազգային-ժողովրդավարական ուժերը ձգտում էին ինքնորոշման և համակարգային փոփոխությունների։ Այս առճակատումն ի վերջո հանգեցրեց Խորհրդային Հայաստանի իշխանության թուլացմանը և ճանապարհ հարթեց 1990 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում նոր քաղաքական ուժերի հաղթանակի ու անկախության գործընթացի մեկնարկի համար։

Հայաստանի անկախության հռչակումը

Հայաստանի անկախության հռչակումը /էջ120

ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Բացատրի՛ր և բնութագրի՛ր
• Բորիս Ելցին – Ռուսաստանի նախագահ, ով 1991 թ․ օգոստոսյան հեղաշրջման փորձի ժամանակ գլխավորեց ժողովրդավարական ուժերը և տապալեց այն։
• Հայոց համազգային շարժում (ՀՀՇ) – քաղաքական կազմակերպություն, ստեղծվեց 1989 թ․, նպատակ ուներ Հայաստանի անկախության հաստատումը։
• կուսակցական կառույց – ինստիտուցիոնալ ձևավորված քաղաքական կազմակերպություն։
• երկիշխանություն – իրավիճակ, երբ ֆորմալ իշխանությունը Կոմկուսի ձեռքում էր, իսկ փաստական իշխանությունը՝ ՀՀՇ-ի։
• ԳԽ նախագահ – Հայաստանի Գերագույն խորհրդի ղեկավար, 1990 թ․ ընտրվեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանը։
• անկախության մասին հռչակագիր – 1990 թ․ օգոստոսի 23-ին ընդունված փաստաթուղթ, որով հայտարարվեց ԽՍՀՄ կազմից դուրս գալու գործընթացի մեկնարկը։
• համամիութենական հանրաքվե – ԽՍՀՄ-ում անցկացված հանրաքվե՝ միության պահպանման հարցով, որը ՀՀ-ում մերժվեց։
• Կենտրոն – ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանությունը՝ Մոսկվայի ղեկավարությամբ։
• Մոսկվա – ԽՍՀՄ մայրաքաղաք, որտեղից ղեկավարվում էր միությունը։
• ԱՊՀ – Անկախ պետությունների համագործակցություն, ստեղծվեց ԽՍՀՄ փլուզումից հետո։
• Ալմա Աթա – Ղազախստանի քաղաք, որտեղ ստորագրվեց ԱՊՀ ստեղծման հռչակագիրը։
• հորիզոնական հարաբերություններ – ԱՊՀ-ում պետությունների միջև հավասար հիմունքներով հարաբերություններ։
• աշխարհակարգ – միջազգային հարաբերությունների համակարգ, որը փոխվեց ԽՍՀՄ փլուզումից հետո։
• սոցիալ-տնտեսական միասնական համակարգ – ԽՍՀՄ-ի ընդհանուր տնտեսական և սոցիալական կառուցվածքը, որից հանրապետությունները կտրվեցին։
• համակեցական միջավայր – նոր հարաբերությունների համակարգ, որը ձևավորվեց անկախ պետությունների միջև։

ՀԻՄՆԱԿԱՆ
ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ
ա. Ներկայացրո՛ւ։ Ի՞նչ ուղղությամբ ընթացավ Շարժումը «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամների ազատ արձակումից հետո։
Շարժումը նոր թափ առավ, ստեղծվեց Հայոց համազգային շարժում (ՀՀՇ), որի հիմնական նպատակը դարձավ Հայաստանի անկախության հաստատումը։ Այն վերածվեց կուսակցական կառույցի և փաստացի երկիշխանություն ստեղծվեց։
բ. Բացատրի՛ր։ Ի՞նչ քայլերով Հայաստանը հաստատեց իր անկախությունը։
1990 թ․ ԳԽ ընտրություններում Կոմկուսը կորցրեց իշխանությունը, ԳԽ նախագահ ընտրվեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, ձևավորվեց նոր կառավարություն Վազգեն Մանուկյանի գլխավորությամբ։ Օգոստոսի 23-ին ընդունվեց անկախության մասին հռչակագիրը, ՀԽՍՀ-ն վերանվանվեց Հայաստանի Հանրապետություն, ընդունվեցին ազգային խորհրդանիշները։ 1991 թ․ սեպտեմբերի 21-ին անցկացվեց անկախության հանրաքվեն, որտեղ 99% քվեարկեց «այո»։
գ. Վերլուծի՛ր։ Ի՞նչ հետևանքներ ունեցավ ԽՍՀՄ-ում հեղաշրջման փորձի ձախողումը։
Ձախողված հեղաշրջումը ցույց տվեց, որ Կենտրոնը թույլ էր և անգամ Մոսկվայում չուներ իրական իշխանության լծակներ։ Դա արագացրեց հանրապետությունների անկախացման գործընթացը, Հայաստանում էլ բոլոր ուժերը համախմբվեցին անկախության գաղափարի շուրջ։
ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ
ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ
1. Ճանաչի՛ր ազդեցությունը։ Ինչո՞վ էր պայմանավորված Շարժման մարտավարության փոփոխությունը 1989 թ. կեսերից։
Կոմիտեի անդամների ազատ արձակումից հետո շարժումը անցավ նոր փուլ, ստեղծվեց ՀՀՇ, որն արդեն կուսակցական կառույց էր և նպատակ ուներ անկախության հաստատումը։
2. Ընդհանրացրո՛ւ։ Ի՞նչ գործողությունների միջոցով հաստատվեց Հայաստանի անկախությունը։
Ընտրություններով, նոր իշխանության ձևավորմամբ, անկախության մասին հռչակագրի ընդունմամբ, ազգային խորհրդանիշների հաստատմամբ և անկախության հանրաքվեի անցկացմամբ։
3. Գնահատի՛ր։ Ինչո՞ւ տեղի ունեցավ ԽՍՀՄ փլուզումը։
Քանի որ միությունը կորցրել էր իր կենտրոնական իշխանության ուժը, հանրապետությունները ձգտում էին անկախության, սոցիալ-տնտեսական միասնական համակարգը քայքայվել էր, և վերջնականապես 1991 թ․ դեկտեմբերին ԽՍՀՄ-ը դադարեց գոյություն ունենալ։

ՊԱՏՃԱՌ ԵՎ ՀԵՏԵՎԱՆՔ
• Հայաստանում իշխանափոխության գործընթացը հանդիպում էր դիմադրության։ Պետությունից անջատ գործող առանձին ջոկատները երկրի ներսում լուրջ լարվածություն էին ստեղծում։ Այդպիսի ջոկատներից էր ՀԱԲ-ը։
Ներքին կայունության ապահովման ամենակարևոր քայլերից դարձավ 1990 թ. օգոստոսի 29-ին դրա ցրումը։
Չեզոքացվեց քաղաքացիական բախումերի վտանգը։
Ի՞նչ ես կարծում՝ որքանո՞վ է երկրի ներքին կայունությունը կարևոր։ Ինչո՞ւ են, ըստ քեզ, առանձին գործող
ջոկատները խանգարում այդ կայունության հաստատմանը:
Ինչպե՞ս կվարվեիր ինքդ այս իրավիճակում, եթե ստիպված լինեիր որոշում կայացնելու։

April 20-23

բանկային հաշիվ

խեկեվեր

գործնկեր

Ընկերություն

Պայմանագիր

Բաժին ֊Բաժամունք

Արժանի

Հայթայթել֊վաստակել

Հռչակ ֊ համբավ

Նպատակ

Տպավորություն

Արդունաբերություն

Արցազրույց

Առաջնորդ

Մենեջեր

Կենսաթոշակ

Ախքատություն

Ճնշում ն

Նախկին

Մասնագիտություն

Թոշակի ացնել

Աշխատավարձ

Ազնակազմ

Գործադուլ

Հարկ

Հարուստ

Էսսե

Այս պատմությունը Թմկա բերդի մասին է, որը գտնվում էր Ջավախքում։ Այդ բերդում ապրում էին քաջ Թաթուլը և նրա կինը՝ Թմկա տիրուհին։ Թաթուլը շատ ուժեղ, խիզախ և խելացի մարդ էր, դրա համար էլ ուներ շատ թշնամիներ։
Նրա ամենամեծ թշնամին Նադիր շահն էր, որը երկար ժամանակ փորձում էր գրավել բերդը, բայց չէր կարողանում հաղթել Թաթուլին, քանի որ նա շատ քաջ էր և միշտ պատրաստ էր պաշտպանել իր բերդը։
Մի օր Նադիր շահը որոշում է այլ ճանապարհով հասնել իր նպատակին։ Նա գաղտնի պայմանավորվում է Թմկա տիրուհու հետ և խոստանում է նրան մեծ հարստություն և գանձեր։ Թմկա տիրուհին, ցավոք, համաձայնվում է այդ առաջարկին։
Այդ գիշեր, երբ Թաթուլը և իր զինվորները պատրաստվում էին կռվի գնալ, Թմկա տիրուհին ասում է, որ նախ լավ կերակրի նրանց։ Նա կերակրում և խմեցնում է բոլորին, և զինվորները քնում են ծանր քնի մեջ։
Գիշերը Նադիր շահը իր զորքով մտնում է բերդ և հարձակվում։ Նրանք սպանում են Թաթուլին և նրա զինվորներին և տիրանում բերդին։
Դրանից հետո Նադիր շահը կանչում է Թմկա տիրուհուն և հարցնում՝ արդյոք Թաթուլը իրենից քաջ չէր։ Թմկա տիրուհին պատասխանում է, որ Թաթուլը ավելի քաջ էր, իսկ շահը հաղթել է ոչ թե արդար, այլ խորամանկ ճանապարհով։
Նադիր շահը զայրանում է և հրամայում է սպանել Թմկա տիրուհուն։
Իմ կարծիքով, այս պատմությունը ցույց է տալիս, որ դավաճանությունը երբեք լավ ավարտ չի ունենում, և պետք է միշտ հավատարիմ լինել։

Գենային ճարտարագիտություն և կլոնավորում

Գենային ճարտարագիտություն – մեթոդների համախումբ է, որի միջոցով փոխվում է օրգանիզմի գենետիկական նյութը (ԴՆԹ)՝ ցանկալի հատկություններ ստանալու համար։
Օրինակ՝ բույսերի դիմացկունություն հիվանդությունների նկատմամբ։
Կլոնավորում – նույնական գենետիկական նյութ ունեցող օրգանիզմների ստացում։
Օրինակ՝ հայտնի ոչխար Դոլլին։
Իմ կարծիքը
Գենային ճարտարագիտությունը օգտակար է բժշկության և գյուղատնտեսության մեջ (օրինակ՝ հիվանդությունների բուժում), բայց պետք է կիրառվի զգուշությամբ, քանի որ կարող է առաջացնել էթիկական և բնապահպանական խնդիրներ։
Դարվինի էվոլյուցիոն տեսություն
Չարլզ Դարվին-ը առաջարկեց, որ օրգանիզմները զարգանում են ժամանակի ընթացքում՝ բնական ընտրության միջոցով։
Էվոլյուցիայի շարժիչ ուժերը
Ժառանգական փոփոխություն – օրգանիզմները տարբեր են միմյանցից
Գոյության կռիվ – սահմանափակ ռեսուրսների համար պայքար
Բնական ընտրություն – առավել հարմարվածները գոյատևում և բազմանում են
Օրգանիզմների հարմարվածություն
Օրգանիզմները ձեռք են բերում այնպիսի հատկանիշներ, որոնք օգնում են գոյատևել միջավայրում
Օրինակ՝ կենդանիների գույնը համապատասխանում է շրջակա միջավայրին