ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
(XIX ԴԱՐ – XX ԴԱՐԻ ՍԿԻԶԲ)

Նոր ժամանակներ
Արդարացի պատերազմ — Պատերազմ, որի նպատակն է ազգն ազատագրել
մեկ այլ ազգի տիրապետությունից, պատմական սահմաններում ստեղծել
ազգային պետություն։
Անարդարացի պատերազմ — Պատերազմ, որի նպատակն է բռնությամբ յուրացնել այլ ազգերի տարածքները և շահագործել նվաճված ժողովուրդներին։
Աշխարհակարգ — Միջազգային հարաբերությունների համակարգ, որը բնութագրվում է տվյալ ժամանակաշրջանում միջազգային նորմերի առկայությամբ, աշխարհաքաղաքական ուժերի հաշվեկշռով և պետությունների միջև
հաստատված հարաբերություններով:
Գաղութ — Երկիր կամ տարածաշրջան, որը որևէ տերության գերիշխանության
ներքո է, զրկված է ինքնուրույն զարգացման հնարավորությունից և ենթարկվում է տնտեսական շահագործման:
Իմպերիալիզմ (կայսերապաշտություն) — XIX դ. վերջ – XX դ. սկիզբը տերություններին բնորոշ քաղաքականություն, որի հիմնական նպատակներն էին՝
հումքի աղբյուրների, էժան աշխատուժի, նոր շուկաների նվաճում, ազդեցության գոտիների ընդլայնում
Եռյակ դաշինք — Ռազմաքաղաքական դաշինք՝ կնքված Գերմանիայի, Ավստրո–Հունգարիայի և Իտալիայի միջև 1879–1882 թթ.։
Անտանտ (Եռյակ միություն) — Ռազմաքաղաքական դաշինք՝ կնքված Անգլիայի և Ֆրանսիայի միջև (1904 թ.), որին միացավ նաև Ռուսաստանը (1907 թ.):

Թեմատիկ հարցեր, խնդիրներ և առաջադրանքներ

Խնդիր 1. 2 Վ լարման համար հաշվարկված քանի՞ միատեսակ լամպ է անհրաժեշտ հաջորդաբար միացնել, որպեսզի ստացված տոնածառի ծաղկաշղթան հնարավոր լինի միացնել 100 Վ լարման ցանցին:
n=100/2=50

պետք է 50 միատեսակ լամպ

Խնդիր 2.35 Օմ և 7 Օմ դիմադրություն ունեցող 2 ռեզիստորներ միացված են հաջորդաբար:Նրանցից որի՞ ծայրերում է լարումը փոքր և քանի՞ անգամ: 
U₁=R₁=35
————— =5
U₂=R₂= 7
35 Օմ ռեզիստորի ծայրերում լարումը 5 անգամ մեծ է:

Խնդիր 3.

Շղթայի AB տեղամասի ընդհանուր դիմադրությունը 10 Օմ է : Որոշել R3 հաղորդչի դիմադրությունը, եթե R1= 2 Օմ’ R2= 5 Օմ: Որքան է հոսանքի ուժը  AB տեղամասում, եթե վոլտաչափի ցուցմունքը 6Վ է:
R_3​=R_AB​−R_1​−R_2​=10-2-5=3Օմ
I=​U/R_AB​=6V/10Օմ​=0.6A

R_3​=3Օմ
I=0,6A

Խնդիր 4.Նկարում պատկերված շղթայում ամպերաչփը ցույց է տալիս 1,5 Ա, իսկ վոլտաչափը՝ 12 Վ:  Որոշել R2 հաղորդչի դիմադրությունը, եթե R1= 2 Օմ է:
R_{ընդհանուր} =U/I=12/1,5=8 Օմ
R_{ընդհանուր} =R_1​+R_2​
8=2+R_2​
R_2​=8-2=6 Օմ

R_2​ = 6 Օմ

Խնդիր 5.Որոշեք նկարում պատկերված շղթայի տեղամասի դիմադրությունը, եթե միմյանց միացված ռեզիստորների դիմադրությունները համապատասխանաբար հավասար են՝ R1 = 6 Օմ, իսկ R2 = 8 Օմ: 

Շարքային միացում
R_{ընդհանուր} =R_1​+R_2​​=6+8=14 Օմ
Պարալել միացում
1/R_{ընդհանուր} =1/6+1/8=7/4
R_{ընդհանուր} =24/7≈3.43 Օմ

Շարքային միացում՝ 14Օմ
Պարալել միացում՝ 3.43Օմ

Խնդիր 6.Ինչի՞ է հավասար նկարում պատկերված շղթայի տեղամասի ընդհանուր դիմադրությունը, եթե միմյանց զուգահեռ միացված միատեսակ լամպերից յուրաքանչյուրի դիմադրությունը 33 Օմ է: 
1/R_{ընդհանուր} =1/R₁+1/R_2​ + … +1/R_n
1/R_{ընդհանուր} =1/33+1/33=2/33
R_{ընդհանուր} =33/2=16,5 Օմ

R_{ընդհանուր}=16.5 Օմ

Խնդիր 7.  Լարումը նկարում պատկերված շղթայի տեղամասում 50 Վ է, իսկ հոսանքի ուժը՝ 1 Ա: Որոշեք երկրորդ ռեզիստորի դիմադրությունը, եթե առաջինինը՝ 5 Օմ է: 

Լարում U=50 Վ
Հոսանքի ուժ I=1Ա
R₁=5 Օմ
U=I * R_{ընդհանուր}
R_{ընդհանուր} = R_1​+R₂
50 Օմ =5 Օմ +R₂
R₂=50 Օմ — 5 Օմ =45 Օմ

R₂=45 Օմ

Սեպտեմբերի 22-26

Հոկտեմբերի 26-31

Նոյեբերի 10֊15

1Ի՞նչ է աղը: Ինչպե՞ս է այն սովորաբար առաջանում:
Աղերը բարդ նյութեր են, որոնք կազմված են մետաղների ատոմներից և թթվային մնացորդներից։ Աղերը սովորաբար առաջանում են թթվի և հիմքի (ալկալիի) փոխազդեցության արդյունքում։ Այդպիսի ռեակցիան կոչվում է չեզոքացման ռեակցիա։
2 Ի՞նչ է ատոմը:
Ատոմը նյութի փոքրագույն, քիմիապես անբաժանելի մասնիկն է:
3 Ո՞րն է ամենահայտնի աղը, որը մենք օգտագործում ենք ամեն օր:
Ամենահայտնի աղը, որը մենք ամեն օր օգտագործում ենք, խոհարարական աղն է՝ նատրիումի քլորիդը։ Բանաձևը ՝ NaCl․
4 Ի՞նչ տարբերություն կա չեզոք, թթու և հիմնային աղերի միջև
Չեզոք աղերը, ստանում են թթուների լրիվ չեզոքացման արդյունքում։
Թթվային աղերը ստացվում են բազմահիմն թթուների ոչ լրիվ չեզոքացման արդյունքում։ Հիմնային աղերը կարող են ստացվել բազմաթթվային հիմքերի ոչ լրիվ չեզոքացման արդյունքում։
5 Ինչպե՞ս է կոչվում այն պրոցեսը, երբ աղը ջրում լուծվելիս փոխազդում է ջրի հետ և փոխում լուծույթի pH-ը:
Հիդրոլիզը դա այն երևույթն է, երբ աղը ջրում լուծվելիս իր իոններով փոխազդում է ջրի հետ և դրա հետևանքով լուծույթի pH-ը փոխվում է (դառնում է թթվային կամ հիմնային)։
6 Ասա հետևյալ հիդրօքսիդների բանաձևերը.
ա) նատրիումի հիդրօքսիդ — NaOH
բ) կալցիումի հիդրօքսիդ — CaOH
գ) երկաթ(III)-ի հիդրօքսիդ — FeOH3
7 Թվարկե՛ք քիմիական ռեակցիաների հատկանիշները:
Քիմիական ռեակցիաների հատկանիշներն են՝ ջերմության կլանվելը կամ անջատվելը, հոտի առաջանալը, գույնի փոփոխություն, նստվածքի առաջանալը, գազի անջատվելը, համի փոփոխություն:

8 Ի՞նչ է նյութը, ի՞նչ է մարմինը։
Նյութը դա այն է ինչից բաղկացած են ֆիզիկական մարմինները:
Ֆիզիկական մարմինը մեզ շրջապատող առարկաներն են:
9 Թվարկե՛ք նյութի ֆիզիկական հատկություններ։
Նյութի ֆիզիկական հատկություններն են`հոտը, համը, գույնը, ագրեգատային վիճակը, խտությունը, հալման և եռման ջերմաստիճանները, էլեկտրահաղորդականությունը, ջերմահաղորդականությունը, մագնիսական հատկությունը, ամրությունը ( պինդ նյութի դեպքում):
10 Թթուների բաղադրության մեջ պարտադիր ի՞նչ տարր կա։
Թթվի պարտադիր տարրը Hն(Ջրածին) է
11 Ի՞նչ է օքսիդը։
Այն բարդ նյութերը, որոնք կազմված են երկու տարրի ատոմներից, որոնցից մեկը թթվածինն է, կոչվում են օքսիդներ:
12 Ո՞րն է մետաղական օքսիդի օրինակ։
Օրինակ ՝ Մագնեզիումի օքսիդ (MgO), Նատրիումի օքսիդ (NaO)

13. Ո՞րն է ոչ մետաղական օքսիդի օրինակ։
    Օրինակ ՝ Քլորի օքսիդ (CIO), Ազոտի օքսիդ (NO)
    14 Ինչպե՞ս կարելի է ստանալ օքսիդներ։
    Օքսիդները ստանում են թթվածնի հետ քիմիական ռեակցիայի արդյունքում, երբ տարրը միանում է թթվածնին։
    15 Թվարկե՛ք ալկալիներին բնորոշ մեկ ֆիզիկական հատկություն։
    Ալկալիներին բնորոշ ֆիզիկական հատկություններից ամենակարևորը, այն է, որ նրանք լավ լուծվում են ջրում, և սովորաբար սպիտակ, բյուրեղային պինդ նյութեր են։(Օրինակ՝ NaOH)

§ 17. Հաղորդիչների հուգահեռ միացումը:

1. Բերեք էլեկտրական շղթայի օրինակ, որտեղ երևում է սպառիչների զուգահեռ միացման առավելությունը հաջորդականի նկատմամբ:
Զուգահեռ միացված լամպերը շարունակում են աշխատել, երբ մեկը անջատվում է, մինչդեռ հաջորդական միացման դեպքում ամբողջ շղթան է անջատվում։ Սա ցույց է տալիս, որ զուգահեռ միացումը ավելի հուսալի է և ապահովում է յուրաքանչյուր սպառիչի վրա միևնույն լարումը։
2. Ի՞նչ առնչությամբ են կապված հոսանքի ուժերը զուգահեռ միացված սպառիչներում և շղթայի չճյուղավորված մասում: Նկարագրեք այն փորձը, որը հաստատում է այդ առնչության ճիշտ լինելը:
Զուգահեռ ճյուղերի հոսանքների գումարը հավասար է չճյուղավորված մասի հոսանքին։ Դա հաստատվում է երեք ամմետրով՝ մեկը ընդհանուր շղթայում, երկուսը ճյուղերում, որոնց չափումները գումարվում են։
3. Իրար զուգահեռ միացված բոլոր սպառիչների համար ո՞ր էլեկտրական մեծությունն է նույնը: Ի՞նչ փորձով կարող եք հաստատել, որ ձեր պատասխանը ճիշտ է:
Զուգահեռ միացված բոլոր սպառիչների վրա լարումը նույնն է։ Վոլտմետրով չափումներ անելիս բոլոր ճյուղերում ստացվում է նույն արժեքը։
4. Ինչպե՞ս են որոշում իրար զուգահեռ միացված սպառիչների ընդհանուր տեղամասի դիմադրությունը: Պատասխանը հիմնավորել՝ օգտվելով 2-րդ հարցի պատասխանից և Օհմի օրենքից:
Քանի որ զուգահեռում լարումը նույնն է, իսկ հոսանքները գումարվում են, Օհմի օրենքից ստացվում է՝ 1/Rընդ=1/R1+1/R2+…1/Rընդ​=1/R1​+1/R2​+…։ Այսպիսով ընդհանուր դիմադրությունը որոշվում է ճյուղերի դիմադրությունների հակադարձների գումարի հակադարձով։
5. Էլեկտրական շղթայի տեղամասերից մեկն ընդգրկում է 5 Օմ դիմադրությամբ սպառիչ, իսկ երկրորդը՝ 5 Օմ և 10 Օմ դիմադրությամբ իրար զուգահեռ միացված սպառիչներ: Ո՞ր տեղամասի դիմադրությունն է ավելի մեծ: Ինչու՞:
5 Ω–անոց տեղամասը մեծ դիմադրություն ունի, քան 5 Ω և 10 Ω զուգահեռ միացված դիմադրիչների համարժեքը (≈3.33 Ω)։ Զուգահեռ միացումը միշտ փոքրացնում է ընդհանուր դիմադրությունը։

Lուծել խնդիրները՝

1. Ո՞ր ամպերաչափի ցուցմունքն է ավելի փոքր` Al-ի՞, թե՞ A2-ի:

2. Էլեկտրական շղթայի տեղամասով 16 ր-ում տեղափոխվեց 240 Կլ լիցք: Այդ ընթացքում էլեկտրական դաշտը կատարեց 1200 Ջ աշխատանք: Որոշել լարումն այդ տեղամասում և հոսանքի ուժը:

3. 12,8մ երկարության և 0,1 մմ հատույթի մակերեսով հաղորդալարում հոսանքի ուժը 4Ա է, երբ լարումը 220 Վ է: Ի՞նչ նյութից է պատրաստված հաղորդալարը:

4. Որոշեք A ամպերաչափի և VI վոլտաչափի ցուցմունքները (տես նկարը), եթե R1 և R2 սպառիչների դիմադրություններն են` R1 = 2 Օմ, R2 = 4 Օմ, իսկ V2 վոլտաչափի ցուցմունքը` U2 = 2 Վ:

5. Շղթայի AB տեղամասի ընդհանուր դիմադրությունը 10 Օմ է (տես նկարը): Որոշեք R3 հաղորդչի դիմադրությունը, եթե R1 և R2 հաղորդիչների դիմադրություններն են` R1 = 2 Օմ, R2 = 5 Օմ: Որքա՞ն է հոսանքի ուժը AB տեղամասում, եթե վոլտաչափի ցուցմունքը 6Վ է:

Destination B1, Unit 13, countable and uncountable nouns
Slide 54, exercises A, B, C, D, F.

---

1. Ո՞րն է ցանկացած թթվի կազմի պարտադիր տարրը։
Քիմիական նշանը․
✔ Ջրածին – H

---

2. Ո՞րն է բոլոր հիդրօքսիդների (հիմքերի) բանաձևի պարտադիր մասը։
✔ OH⁻ (հիդրօքսիդ իոն)

---

3. Թթուները ինչպես ենք դասակարգում ըստ թթվածնի պարունակության։ Օրինակներ։
✔ Թթվածին պարունակող (օքսթթուներ) – օրինակ՝ H₂SO₄
✔ Թթվածին չպարունակող – օրինակ՝ HCl

---

4. Ինչպե՞ս է կոչվում այն հիդրօքսիդը, որը լուծվում է ջրում։
✔ Ալկալի

---

5. Ի՞նչ գույն է ստանում լակմուսի թուղթը թթվի լուծույթում։
✔ Կարմիր

---

6. Թվարկե՛ք ալկալիներին բնորոշ մեկ ֆիզիկական հատկություն։
✔ Սահուն, օճառանման զգացողություն (կամ՝ լուծվում են ջրում, կամ՝ կայծկլտում են CO₂

---

7. Ինչպե՞ս են կոչվում նյութերը, որոնք փոխում են գույնը թթվային/հիմնային միջավայրում։
✔ Ինդիկատորներ

---

8. Ի՞նչ նյութեր են առաջանում թթվի և հիմքի փոխազդեցությունից։
✔ Աղ + ջուր

---

9. Ինչպե՞ս է կոչվում թթվի և հիմքի միջև տեղի ունեցող փոխազդեցությունը։
✔ Նեյտրալացում

---

10. Թթունները փոխազդու՞մ են մետաղների հետ։ Եթե այո՝ ինչ է առաջանում։
✔ Այո։
✔ Աղ + ջրածին (H₂) գազ

---

11. Ի՞նչ է տեղի ունենում անլուծելի հիմքերի հետ տաքացման ժամանակ (ջերմային քայքայում)։
✔ Ճեղքվում են և առաջացնում
մետաղի օքսիդ + ջուր (H₂O)

---

12. Հնարավո՞ր է ստանալ լուծելի հիմք մետաղի և ջրի փոխազդեցությունից։
✔ Այո։
Օրինակ՝ Na + H₂O → NaOH (ալկալի) + H₂

---

§ 16. Հաղորդիչների հաջորդական միացումը:

§ 17. Հաղորդիչների հուգահեռ միացումը:

1. Էներգիայի ի՞նչ փոխակերպումներ են տեղի ունենում էլ. շղթայում:
Էլեկտրական շղթայում քիմիական կամ մեխանիկական էներգիան փոխվում է էլեկտրականի, իսկ էլեկտրական էներգիան կարող է փոխակերպվել ջերմային, լուսային, մեխանիկական կամ ձայնային էներգիայի։
2. Ինչի՞ց է կախված  էլ. շղթայի սպառիչներում անջատված էներգիան:
Էլեկտրական շղթայի սպառիչներում անջատված էներգիան կախված է լարումից, հոսանքի ուժից և աշխատանքի տևողությունից։ Այն հաշվվում է՝ W = U * I * t ։
3. Ինչպիսի՞ն է հոսանքի ուժը հաջորդաբար միացված սպառիչներում, ինչպես նաև դրանք միացնող հաղորդալարերում:
Հաջորդաբար (շարքային) միացված սպառիչներում հոսանքի ուժը բոլոր տեղերում նույնն է․ նույն հոսանքն է անցնում յուրաքանչյուր սպառիչով և դրանք միացնող հաղորդալարերով։
4. Ինչպե՞ս են հաշվում լարումը  հաջորդաբար միացված սպառիչներից կազմված տեղամասում:
Հաջորդաբար միացված տեղամասում ընդհանուր լարումը հավասար է բոլոր սպառիչների լարումների գումարին․
U = U₁ + U₂ + U₃ + …
Սկզբունքը՝ լարումները գումարվում են։
5.Ինչպե՞ս են որոշում հաջորդաբար միացված սպառիչների տեղամասի դիմադրությունը:
Երբ սպառիչները միացված են մեկը մյուսի հետևից, ամբողջ տեղամասի դիմադրությունն ստացվում է՝ յուրաքանչյուր սպառիչի դիմադրությունը ավելացնելով նախորդին։

Կամ՝$$R_{\text{ընդհանուր}}=R_1+R_2+R_3+\dots$$6. Բերել էլ. շղթայի օրինակներ, որտեղ երևում է, սպառիչների զուգահեռ միացման առավելությունը հաջորդականի նկատմամբ:
Հաջորդական միացում

• Բաղադրիչները միացված են շարքով։
• Մեկ բաղադրիչի վնասվելը կդադարեցնի ամբողջ շղթան։

Զուգահեռ միացում

• Բաղադրիչները միացված են ուղիղ աղբյուրի հետ։
• Մեկ բաղադրիչի վնասվելը չի ազդում մյուսների վրա։
• Ամեն բաղադրիչ ստանում է նույն լարումը։
• Օրինակ՝ տան լույսերի ցանց՝ յուրաքանչյուր լամպ ստանում է ամբողջ լարումը, և մեկի խափանումը չի կանգնեցնում մյուսները։

Առավելություն

Ավելի հուսալի է, հեշտ է ավելացնել/հեռացնել բաղադրիչներ, և բոլորն ստանում են ամբողջ լարումը:

7. Ի՞նչ առընչությամբ են կապված հոսանքի ուժերը զուգահեռ միացված  սպառիչներում և շղթայի չճյուղավորված մասերում:
Զուգահեռ միացված սպառիչներում բոլորի վրա լարը նույնն է, ու հոսանքի ուժերը բաժանվում են ըստ դիմադրության:
Շղթայի չճյուղավորված մասերում (սերիական միացում) բոլորի միջով հոսանքը նույնն է, ու լարը բաժանվում է ըստ դիմադրության:
8. Իրար միացված բոլոր սպառիչների համար որ էլեկտրական մեծությունն է նույնը:
Իրար զուգահեռ միացված բոլոր սպառիչների համար լարման (վոլտաժի) մեծությունն է նույնը:
9.Ինչպե՞ս են որոշում իրար զուգահեռ միացված սպառիչների ընդհանուր տեղամասի դիմադրությունը:
Իրար զուգահեռ միացված սպառիչների ընդհանուր դիմադրությունը (Rₒ) որոշվում է հետևյալ բանաձևով. եթե ունենանք $R_1,R_2,R_3,\dots ,R_n$R1​,R2​,R3​,…,Rn​ դիմադրություններ, ապա$$\frac{1}{R_{\text{ընդհանուր}}}=\frac{1}{R_1}+\frac{1}{R_2}+\frac{1}{R_3}+\cdots +\frac{1}{R_n}$$

ՏԵՍԱԿԱՆ ՄԱՍ

Գործնականում կիրառվող էլեկտրական շղթաները, որպես կանոն, բաղկացած են լինեւմ էլեկտրաէներգիայի մի քանի սպառիչներից: Շղթայում սպառիչները միմյանց հետ կարող են միացված լինել ամենատարբեր եղանակներով: Սպառիչների միացման ամենապարզ և տարածված տեսակները հաջորդական և զուգահեռ միացումներն են:Շղթայի տեղամասում հաղորդիչների այնպիսի միացումը, որի դեպքում յուրաքանչյուր հաղորդչից դուրս եկող հաղորդալարը առանց ճյուղավորվելու միանում է այլ հաղորդչի, կոչվում է հաջորդական միացում:

 Նկարում պատկերված է  R1, R2 և R3 ռեզիստորների հաջորդական միացումը: Հաղորդիչների հաջորդական միացումն ունի իր օրինաչափությունները: 

  Հավաքելով համապատասխան շղթա, ամպերաչափի և վոլտաչափի միջոցով անհրաժեշտ չափումներ կատարելով, կարելի է համոզվել.1. Հաջորդական միացման դեպքում բոլոր հաղորդիչներում հոսանքի ուժը միևնույնն է՝ I=I1=I2=I3 (1), որտեղ I1, I2, I3-ը համապատասխանաբար I, II և III հաղորդիչներով անցնող հոսանքի ուժերն են, իսկ I-ն՝ հոսանքի ուժը շղթայում:2. Հաղորդիչների հաջորդական միացման դեպքում ամբողջ տեղամասի լարումը հավասար է առանձին հաղորդիչների լարումների գումարին՝ U= U1+U2+U3 (2), որտեղ U-ն ամբողջ տեղամասի, իսկ U1, U2, U3-ը առանձին հաղորդիչների լարումներն են:Օգտվելով Օհմի օրենքից և հաշվի առնելով (1) հավասարումի (2) առնչությունը կարող ենք պնդել՝ 3. Հաղորդիչների հաջորդական միացման դեպքում ամբողջ տեղամասի դիմադրությունը հավասար է առանձին հաղորդիչների դիմադրությունների գումարին՝R=R1+R2+R3, որտեղ R1-ը, R2-ը և R3-ը առանձին հաղորդիչների դիմադրություններն են, իսկ R-ը ամբողջ տեղամասի դիմադրությունը:Այս երեք օրինաչափություններ ճիշտ են նաև ցանկացած թվով հաջորդաբար միացված հաղորդիչների համար: Մասնավորապես, եթե հաջորդաբար իրար միացված են n միատեսակ հաղորդիչներ (ռեզիստորներ), որոնցից յուրաքանչյուրի դիմադրությունը R1 է, ապա դրանց ընդհանուր դիմադրությունը կլինի՝ R=nR1 Հաջորդաբար միացված ցանկացած երկու հաղորդիչներում հոսանքի ուժերի հավասարությունից՝ I1=I2, հետևում է, որ U1R1=U2R2 կամ U1U2=R1R2

Այսինքն, հաջորդաբար միացված հաղորդիչներում լարումները ուղիղ համեմատական են այդ հաղորդիչների դիմադրություններին:Հաղորդիչների հաջորդական միացման տարբերակ իչառանձնահատկությունն այն է, որ դրանցից թեկուզ մեկի անսարքության դեպքում հոսանքը դադարում է ամբողջ շղթայում: